Artikelen      Histoforum      Lesmateriaal      Community      Vaklokaal 

De Zestiende Eeuw

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

De eeuw van de grote ontdekkingen, maar ook, zeker in noordwest Europa, ook de eeuw van de Renaissance. Door de reformatie kwamen er in Europa katholieke en protestantse staten. De opstand van de Nederlanden tegen Spanje betekende het begin van een Nederlandse staat

Albert van der Kaap, Enschede, albert@vanderkaap.org      

Enduring understanding

Om welke enduring understanding gaat het in dit tijdvak?

De ontdekkingsreizen hadden grote economische, politieke en religieuze gevolgen voor de hele wereld. Europese landen (eerste Spanje en Portugal, later Franrkijk en Engeland en in mindere mate de Nederlanden) deelden de lakens uit in Amerika, Azië en (later) Afrika. Gebieden buiten Europa werden in toenemende mate belangrijk voor de economie in Europa en grote delen van de wereld werden gekerstend.
Nieuwe (wetenschappelijke) ontdekkingen en het veranderende mens- en wereldbeeld maakten deze Europese dominantie mogelijk.
Het optreden van hervormers, zoals Luther en Calvijn, leidde niet alleen tot een splitsing in de katholieke kerk, maar ook tot grote tegenstellingen (en oorlogen) tussen katholieken en protestanten.
Deze tegenstellingen droegen samen met politieke en economische oorzaken bij aan de Opstand van de Nederlanden tegen Spanje, een confluct dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

Kenmerkende aspecten en leerdoelen

  • De groene kenmerkende aspecten en leerdoelen hebben betrekking op het basisonderwijs

  • De blauwe kenmerkende aspecten en leerdoelen hebben betrekking op de onderbouw van het voortgezet onderwijs

  • De rode kenmerkende aspecten en leerdoelen hebben betrekking op de tweede fase

Essential Questions

De Essential Questions worden voor het eerst in de onderbouw aan de orde gesteld. De leerlingen formuleren een voorlopig antwoord. In de tweede fase keren de vragen dan weer terug. De leerlingen reflecteren op hun eerder antwoorden en stellen deze bij.

  • Is ontdekkingsreizen een typisch westerse benaming van de tochten van Columbus e.a.?

  • Was de opstand tegen Spanje een vrijheidsstrijd?

  • Was Luther een revolutionair tegen wil en dank?

Basisconcepten

In de meeste tijdvakken kun je voor de vijf basisconcepten (macht, oorlog, godsdienst, kunst en levensonderhoud) telkens dezelfde vragen stellen.  

macht oorlog godsdienst kunst levensonderhoud 
tijdvak 5 Europese expansie          
  Renaissance          
  Reformatie          
  De Opstand          

Het curriculaire spinnenweb

Het spinnenweb als metafoor voor het leerplan maakt duidelijk dat het veranderen van één aspect van het curriculum (aan een van de draden trekken) onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere aspecten van het curridulum. In het artikel 'u denkt voor mij' wordt bijvoorbeeld een experiment beschreven waarin de leerbronnen en de rol van de docent veranderen, maar de leerdoelen en de toetsing niet. Dat de resultaten dan tegenvallen is eigenlijk niet verwonderlijk.

 

Wat komt aan de orde

  • Vanaf ongeveer 1500 gaat Europa een sterk stempel drukken op de rest van de wereld, door wat bekend staat als de ontdekkingsreizen langs Afrika naar Azië en naar Amerika

  • Deze reizen hebben grote gevolgen voor de handel

  • In dezelfde periode is er (opnieuw) bezwaar tegen het gedrag van de geestelijkheid en de rijkdom/macht kerk. Het optreden van o.a. Luther, dat uiteindelijk leidde tot de scheiding in een katholieke en protestantse kerk, is hiervan het gevolg.

  • Om verschillende redenen (politieke, godsdienstige en economische) ontstaat er in de Nederlanden verzet tegen de landsheer Filips II. Deze opstand leidt tot een splitsing in de Nederlanden.

  • Op het eind van de middeleeuwe verandert het mens- en wereldbeeld (van de elite) en komt er een sterke oriëntatie op de klassieke oudheid (Renaissance, humanisme). tevens komt er meer aandacht voor de waarneming als bron van kennis

Zie voor een meer gedetailleerde uitwerking van het thema het artikel over de Opstand.

Lesmateriaal

1. Onderbouw basisonderwijs

Verhaal voorlezen en bespreken aan de hand van richtvragen.

Dam, Arend van, Lang geleden ... , de geschiedenis van Nederland in vijftig voorleesverhalen, Van Holkema & Warendorf, Houten, 2008

Een groot geleerde

  • Erasmus van Rotterdam

    • Wat zijn kloosters en monniken?

    • Welke kritiek had Erasmus op monnikenen?

Een nieuwe keizer

  • Karel V

    • Over welke landen regeerde Karel V?

    • Waarom kreeg Karel V ruzie met Luther?

Een prins van elf

  • Willem van Oranje

    • Bespreek met de leerlingen het Wilhelmus aan de hand van dit verhaal

De Spaanse tijd

  • De Beeldenstorm

De Spaanse tijd

  • De geuzen in Den Briel

Vrijheid in Haarlem

  • Kenau Simonsdochter Hasselaer

Vrijheid in Leiden

  • Hutspot, haring en wittebrood

Moord in Delft

  • De dood van Willem van Oranje

Vrijheid in Breda

  • Het turfschip

De ontdekking van Novan Zembla

2. Bovenbouw basisonderwijs

3. Onderbouw voortgezet onderwijs

Basis

Extra

  • De val van Icarus
    De val van Icarus van Pieter Bruegel is een schilderij dat zich prachtig leent voor een klassiekale introductie van lessen over de overgang van Middeleeuwen naar de vroegmoderne tijd. U moet wel de beschikking hebben over een computer en een beamer.

  • Museum voor een ontdekkingsreiziger
    Leerlingen maken een projectplan voor een museum van een ontdekkingsreiziger naar keuze.

  • De Beeldenstorm
    Leerlingen gaan op zoek naar de daders van en motieven voor  de Beeldenstorm.

4. Tweede fase voortgezet onderwijs

Basis

Extra

  • De val van Icarus
    De val van Icarus van Pieter Bruegel is een schilderij dat zich prachtig leent voor een klassiekale introductie van lessen over de overgang van Middeleeuwen naar de vroegmoderne tijd. U moet wel de beschikking hebben over een computer en een beamer.

Powerpoints

Filmpjes

Zie ook:

 

 Tijdvak en kenmerkende aspecten

5. Tijd van ontdekkers en hervormers

Kenmerkende aspecten:

  • Het begin van de Europese overzeese expansie.

  • Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

  • De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid.

  • De protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had.

  • Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat.

 Contexten

  • samenleving van boeren, steden en staten in West-Europa

  • christelijke samenleving 

 Leerdoelen

De leerlingen:

  • kunnen duidelijk maken dat de wereld veranderde door de ontdekkingsreizen

  • kunnen inhoud geven aan de begrippen Renaissance en Humanisme

  • kunnen een verklaring geven voor het ontstaan van de hervorming (reformatie)

  • kennen de belangrijkste oorzaken (politiek,godsdienstig en economisch) van de opstand tegen Spanje

 Inhoudelijke (nieke) begrippen

  • ontdekkingsreizigers

  • renaissance

  • Klassieke Oudheid

  • reformatie/kerkhervorming

  • Luther

  • Calvijn

  • Tachtigjarige Oorlog

  • Geuzen

  • Willem van Oranje

  • Karel V

  • Filips II  

Inhoudelijke (generieke) begrippen

 Meta-concepten (second-order concepten)

Continuïteit/verandering

  • kunnen aangeven welke veranderingen traden op als gevolg van de reformatie

  • kunnen aangeven welke veranderingen er optraden in het leven van mensen in en buiten Europa  

Oorzaak/gevolg

  • kunnen aangeven wat oorzaken (motieven) en gevolgen waren van de ontdekkingsreizen

  • kunnen aangeven wat oorzaken waren van het conflict tussen de Nederlanden en Spanje

Bewijs (bronnen)

  • Wat zeggen bronnen over de verschillende opvattingen over de moord op Willem van Oranje?

  • Wat kun je zeggen over de representativiteit van de bronnen over de moord op Willem van Oranje?

Tijd en plaats 

Copyright:  Albert van der Kaap, 2009