De prehistorie en de eerste stedelijke samenlevingen Tijd van jagers en boeren (- 3000 v. Chr) De prehistorie bestrijkt (samen met de tijd van de eerste steden) een periode van meer dan twee miljoen jaar. Toch is het het tijdvak dat in de klas de minste aandacht krijgt. Ook de klassieke oudheid, toch een periode van zo'n duizend jaar, moet het doen met slechts één tijdvak. De ongeveer evenlange middeleeuwen hebben er tenminste nog twee. Elke volgende eeuw krijgt een tijdvak voor zichzelf, terwijl de twintigste eeuw zelfs twee tijdvakken kreeg toegeschoven.   Over de prehistorie worden op het examen ook slechts weinig vragen gesteld en dus worden de jagers, boeren en eerste stedelingen er in een vloek en een zucht doorheen gejaagd. Begrijpelijk, of toch misschien niet?

Albert van der Kaap, Enschede, albert@vanderkaap.org      

Enduring understanding

Om welke enduring understanding gaat het in dit tijdvak?

Alle mensen in de wereld stammen af van mensen die waarschijnlijk zo'n 80.000 jaar geleden van Afrika naar Azië trokken. Van daaruit verspreidden zij zich over de rest van de wereld. Zo'n 40.00 jaar geleden trok de moderne mens Europa binnen. Deze conclusie hebben wetenschappers getrokken op basis van DNA onderzoek.

De relatie van de mens met de natuur wordt in de prehistorie zeer sterk bepaald door de manier waarom de mens in zijn onderhoud voorziet. De relatie van de jagende en verzamelende mens tot de natuur verschilt van die van de mens die aan landbouw en veeteelt doet. Zo'n 12.000-10.000 jaar geleden ontstaan er voor het eerst sedentaire gemeenschappen die al snel, in min of meer embryonale vorm, alle kenmerken van latere samenlevingen vertonen. Zo ontstaan er, met de komst van landbouw en steden, al snel grote verschillen in bezit en in sociale positie. Er ontstaan klassen van priesters en van ambtenaren en de verschillen tussen mensen worden snel groter, zowel in sociale status als in macht. Verschil in bezit leidt al gauw tot oorlogen (1).

Aan de hand van deze eerste, nog relatief eenvoudige, samenlevingen gaan leerlingen op zoek  naar kenmerken, oorzaken en gevolgen van deze verschillen. Zij kunnen handen en voeten geven aan de oorsprong en legitimiteit van macht. Zij kunnen voor zichzelf inzichtelijk maken wat verantwoordelijk is voor het ontstaan van sociale verschillen en op die manier (metacognitieve) kennis opdoen die zij bij het onderzoeken van latere samenlevingen kunnen toepassen. Door onderzoek te doen naar de oorsprong en betekenis van godsdienst ontwikkelen zij gereedschappen die hen helpen latere ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld het wetenschappelijke denken van de Grieken, beter op waarde te schatten.

Geprobeerd is de leerdoelen, o.a. door van leerlingen te vragen relaties te leggen, zo te formuleren dat zichtbaar wordt wat er wordt bedoeld met duurzame kennis (enduring understanding).

Kenmerkende aspecten en leerdoelen

• De groene kenmerkende aspecten en leerdoelen hebben betrekking op het basisonderwijs

• De blauwe kenmerkende aspecten en leerdoelen hebben betrekking op de onderbouw van het voortgezet onderwijs

• De rode kenmerkende aspecten  en leerdoelen hebben betrekking op de tweede fase
  

Essential Questions

artikel over essential questions

• Werd het leven voor mensen eenvoudiger/plezieriger na de komst van de landbouw?

• Gingen mensen aan landbouw doen en vervolgens op vaste plekken wonen of was het omgekeerd?

• Werden de verschillen tussen mensen groter na de komst van landbouw en het ontstaan van eerste stedelijke gemeenschappen?

Basisconcepten

In de meeste tijdvakken kun je voor de vijf basisconcepten (macht, oorlog, godsdienst, kunst en levensonderhoud) telkens dezelfde vragen stellen.  

		macht	oorlog	godsdienst	kunst	levensonderhoud
tijdvak 1	jagers en boeren
	landbouwers
	eerste stedelijke gemeenschappen

Wat komt er aan de orde

In de rechterkolom staat een overzicht van de kenmerkende aspecten en  de contexten van het onderwerp, de leerdoelen, de inhoudelijk unieke en generieke begrippen en de meta-concepten (historische vaardigheden) die in het thema aan de orde (kunnen) komen.

- Groepsopdrachten

Leerlingen maken in kleine groepjes een aantal opdrachten die betrekking hebben op het leven van jagers en verzamelaars, het ontstaan van de landbouw en de eerste stedelijke samenlevingen (zie lesmateriaal)

- Instructielessen

Thema's die tijdens de instructielessen aan de orde komen zijn: 

• de veranderende relatie tussen mens en natuur.
  Aanvankelijk is de mens afhankelijk van de natuur zoals die is, maar langzamerhand gaat de mens de natuur naar haar hand proberen te zetten.

• de relatie tussen levensonderhoud, godsdienst en natuur
  Het lijkt, op basis van gevonden grotschilderingen, niet te gewaagd te veronderstellen dat beheersing van dieren een belangrijke rol speelde in de godsdienstige opvattingen van de jagers en verzamelaars. Ook het vereren van een moedergodin (vruchtbaarheid) lijkt aannemelijk op basis van de vondst van zogenaamde Venusbeeldjes.
  Vanaf de tijd dat mensen aan landbouw en veeteelt gingen doen zijn er aanwijzingen dat zij geloofden in een leven na de dood.
  De stedelingen vormden zich ook ideeën over het ontstaan van de aarde. 

• de relatie tussen bezit en macht
  Wat bepaalde of iemand bij de jagers en verzamelaars macht had? Het ligt voor de hand dat mannen met veel ervaring in de jacht de leiding hadden over de stam, er vanuit gaande dat er ook toen sprake was van een patriarchale samenleving. Als de vrouwen, zoals we aannemen, zich vooral bezig hielden met voedselverzamelen dan ligt het voor de hand dat mannen op het oordeel van vrouwen inzake voedsel vertrouwden en dat zij ook de meeste kennis hadden van geneeskrachtige kruiden. 
  (Grond)bezit als basis voor macht, zoals dat vanaf de boeren het geval was, ligt bij de nomadische jageres en verzamelaars niet voor de hand.

• de relatie tussen godsdienst en macht
  In de samenleving van de Egyptenaren werd de farao gezien als de zoon van de zonnegod. Daarmee was er sprake van een externe (goddelijke) legitimering van de macht van de farao. De priesters, die het contact met goddelijke onderhielden, stonden in Egypte hoog op de maatschappelijke ladder.

Het curriculaire spinnenweb

Het spinnenweb als metafoor voor het leerplan maakt duidelijk dat het veranderen van één aspect van het curriculum (aan een van de draden trekken) onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere aspecten van het curridulum. In het artikel 'u denkt voor mij '  wordt een experiment beschreven waarin de leerbronnen en de rol van de docent veranderen, maar de leerdoelen en de toetsing niet. Dat de resultaten dan tegenvallen is eigenlijk niet verwonderlijk.

Van Afrika naar Europa

Alle mensen in de wereld stammen af van mensen die waarschijnlijk zo'n 80.000 jaar geleden van Afrika naar Azië trokken. Van daaruit verspreidden zij zich over de rest van de wereld. Deze conclusie hebben wetenschappers (Oppenheimer)  getrokken op basis van genetische analyses van humaan mitochondriaal DNA (mtDNA) en het Y-chromosoom. Beide zijn relatief stabiele genetische elementen omdat ze verticaal van moeder-op-dochter en vader-op-zoon overerven. ‘Op basis van onze eerste fylogeografische analyses vonden we al sterke aanwijzingen dat er slechts sprake is van één heel duidelijk founder effect. Dat wordt bevestigd door analyses aan het complete mtDNA dat we binnenkort zullen publiceren’, aldus Oppenheimer.

Alles wijst er volgens hem op dat de moderne mens cultureel al vrij ver gevorderd aan de uittocht uit Afrika begon. ‘De mens kwam zingend, dansend en tekenend uit Afrika. Alles wat de mens echt modern maakt, stamt uit Afrika’, zegt Oppenheimer. Hij relativeert de gedachte dat hersenvergroting de mens zo speciaal maakt. ‘Die hersenvergroting speelt wel een duidelijke rol bij de voorgangers van Homo sapiens. De laatste 50.000 jaar zijn onze hersenen juist weer aan het krimpen.’

Noten

1. Het ontstaan van oorlogen wordt vaak in verband gebracht met het ontstaan van grote verschillen in bezit. Deze visie is echter niet onomstreden. Er zijn ook geleerden die menen dat het verschijnsel oorlog ouder is.

Lesmateriaal

1. Onderbouw basisonderwijs

Verhaal voorlezen en bespreken aan de hand van richtvragen.

Dam, Arend van, Lang geleden ... , de geschiedenis van Nederland in vijftig voorleesverhalen, Van Holkema & Warendorf, Houten, 2008

Jagers en verzamelen

• De boot en de kruik
  

  • hoe kwamen mensen aan eten?

  • hoe woonden jagers en verzamelaars?

  • welke gereedschappen hadden mensen?
    

De eerste boeren

• Het kalf en de tuin

  • Hoe woonden de eerste boeren?

  • Wat zijn hunebedden?

  • Hoe worden hunebedden gemaakt?

  • Digibordles hunebedden

De IJzertijd

• Gevecht tegen het water

  • waarom brachten mensen offers?

  • waarom werden gereedschappen van brond en later van ijzer gemaakt?
    

 

2. Bovenbouw basisonderwijs

• Hunebedden

  • Digibordles hunebedden

• Grotschilderingen

 

3. Onderbouw voortgezet onderwijs

Basis

• Jagers met geheugenverlies (brugklas)

• De agrarische revolutie (brugklas)

• Egypte, een geschenk van de Nijl (brugklas)

• Canonopdracht

• Tijdvakdossier 

Extra 

• De Tollundman (brugklas)

• De mammoetjacht (brugklas)

• Grotschilderingen (brugklas)

• Het eerste schrift (brugklas)

• Vrouwen in de prehistorie (brugklas)

 

4. Tweede fase voortgezet onderwijs

Basis

• De agrarische revolutie (tweede fase)

Extra 

• Veenlijken (tweede fase)

Powerpoints

• Powerpoint van de tien tijdvakken

• Jagers en boeren

Filmpjes

• Filmpjes

• Canonfilmpjes

Zie ook:

• Werkvorm AVA

• Artikel over de AVA in Kleio, deel 1

• Artikel over de AVA in Kleio, deel 2

• Artikel over de AVA in Kleio, deel 3

 Tijdvak en kenmerkende aspecten

1. Tijd van jagers en boeren

Kenmerkende aspecten

• De levenswijze van jagers en verzamelaars

• Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen

• Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen